Skip to content
- Antonis GazakisΤο «νησί της Καλυψώς» του, οδοντίατρου στο επάγγελμα και ενός εκ των παλαιότερων και γνωστότερων Ελλήνων μπλόγκερ, Πάνου Ζέρβα (Panos Zervas), είναι ένα μυθιστόρημα που, έχοντας ως αφηγηματικό του κέντρο την ιστορία μιας παρέας συμφοιτητών του ΑΠΘ οι οποίοι γνωρίζονται στα τέλη της δεκαετίας του ’70, παρουσιάζει μια συναρπαστική τοιχογραφία της εποχής εκείνης ως τις αρχές του 21ου αιώνα.<br><br>Το βιβλίο κινείται θεματικά σε τρεις άξονες: πολιτική, έρωτας, θεολογικές/υπαρξιακές αναζητήσεις, παρακολουθώντας ουσιαστικά την ιστορική και κοινωνική εξέλιξη της πρώτης μεταπολιτευτικής γενιάς από την εποχή της έντονης αριστερής πολιτικοποίησης και της σεξουαλικής απελευθέρωσης μέχρι την απογοήτευση, την απόσυρση και τη στροφή σε πιο συντηρητικές προσωπικές και πολιτικές επιλογές, με ένα ενδιάμεσο φλερτ με τις νεο-ορθόδοξες ιδέες που συγκίνησαν αρκετά μέλη της εκεί κάπου στα μέσα της δεκαετίας του ‘80.<br><br>Κεντρικές φιγούρες του μυθιστορήματος είναι ο Κίμωνας, «αναρχοαυτόνομος» φοιτητής της Ιατρικής και ανήσυχο πνεύμα που δεν δείχνει να ικανοποιείται με καμιά από τις ιδεολογικές βεβαιότητες της εποχής του, και η Καλυψώ, μια ελαφρώς μεγαλύτερη ηλικιακά αρχιτεκτόνισσα εξ Αθηνών, πανέμορφη, ανήσυχη και ελευθεριακή ερωτικά, που έρχεται στη Θεσσαλονίκη γιατί είδε μια φωτογραφία του Κίμωνα και θέλησε να τον κατακτήσει. Όπως είναι αναμενόμενο, οι δυο τους ερωτεύονται, αλλά η θυελλώδης και διακεκομμένη σχέση τους είναι διαρκώς υπ’ ατμόν.<br><br>Γύρω τους κινείται μια πλειάδα προσώπων, με μεγαλύτερο ή μικρότερο ρόλο στην παρέα, που τα παρακολουθούμε, συχνά με αφηγηματική ελλειπτικότητα και με σχεδόν κινηματογραφικό μοντάζ, στους δικούς τους έρωτες, τις δικές τους αναζητήσεις, απογοητεύσεις, επιτυχίες και αποτυχίες. Βλέπουμε να ξετυλίγονται μπροστά μας, με μεγάλη αληθοφάνεια και πειστικότητα, όλες οι δυναμικές μιας φοιτητικής παρέας της εποχής, έτσι όπως περιγράφονται τόσο στο περίφημο «Πού βαδίζουμε, κύριοι;» (Τα ‘φτιαξε ο Μηνάς με την Ανέττα…) του Λουκιανού Κηλαηδόνη, όσο και στο πιο πικρό «Υπάρχει λόγος σοβαρός» των Φατμέ. Εξάλλου, η μουσική παίζει με τον έναν ή τον άλλον τρόπο έναν ιδιαίτερο ρόλο σε όλο το βιβλίο, με το ρεμπέτικο, το λαϊκό, το έντεχνο λαϊκό, αλλά και την τζαζ και την κλασική μουσική να ακούγονται διαρκώς στις σελίδες του.<br><br>Η προαναφερθείσα αληθοφάνεια που διατρέχει το βιβλίο οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στο γεγονός ότι στο μυθιστόρημα συναντιέται η μυθοπλασία με τη βιωμένη εμπειρία, καθώς ο Ζέρβας έζησε από πρώτο χέρι την εποχή εκείνη όντας φοιτητής στην Οδοντιατρική του ΑΠΘ. Παρόλα αυτά, εδώ δεν έχουμε να κάνουμε με ένα χρονικό της δικής του παρέας -έστω και με αλλαγμένα τα ονόματα- αφού, σύμφωνα με τον ίδιο τον συγγραφέα, παρότι υπάρχουν αρκετές ιστορίες που βασίζονται σε αληθινά γεγονότα, έχει μεταπλάσει τόσο το πρωτογενές του υλικό ώστε δεν αναγνωρίζονται ούτε από τους ίδιους τους αρχικούς πρωταγωνιστές και πρωταγωνίστριές τους.<br><br>Εξαιρετικά πιστή είναι και η απόδοση του κλίματος της εποχής, κυρίως μέσα από τους διαλόγους των χαρακτήρων, αλλά και με εμβόλιμα κείμενα που υποτίθεται ότι είναι εισηγήσεις, σημειώσεις, γράμματα κτλ. κάποιων από αυτούς/ές: ο ενθουσιασμός της αριστεράς στα πρώτα μεταπολιτευτικά χρόνια, η πρωτοκαθεδρία της ΚΝΕ στα πανεπιστήμια, οι επιτυχημένοι φοιτητικοί αγώνες ενάντια στον ν. 815, η άνοδος του ΠΑΣΟΚ, η Αλλαγή, η αμφισβήτηση του αλάθητου του Κόμματος (ένα είναι το Κόμμα) και φυσικά, πανταχού παρών, ο έρωτας. Ο έρωτας, είτε με τη σαρκική του μορφή είτε με την πιο εξιδανικευμένη, από τα πρώτα σκιρτήματα άβγαλτων νέων, μέχρι τις δεκάδες αλλαγές συντρόφων για τους/τις πιο περπατημένους/ες, λίγα χρόνια πριν τον ερχομό του AIDS.<br><br>Επιπλέον, κομβικό ρόλο στο μυθιστόρημα παίζουν δύο κεφάλαια στα οποία ο Κίμωνας έρχεται σε επαφή με δύο κόσμους που τον οριοθετούν και τον προβληματίζουν ακόμη περισσότερο. Στο ένα συναντιέται με τον Ερμή, έναν παλιό αντάρτη του ΕΛΑΣ που αφηγείται και ερμηνεύει με ψυχραιμία τα γεγονότα της Κατοχής, της Αντίστασης και του Εμφυλίου, κρατώντας αποστάσεις από την επίσημη αφήγηση της κομμουνιστικής αριστεράς. Εδώ ο συγγραφέας ουσιαστικά διατυπώνει μυθιστορηματικά απόψεις που έχει εκφράσει μέσα από την υπόλοιπη συγγραφική του δραστηριότητα, τόσο ηλεκτρονική όσο και έντυπη.<br><br>Στο άλλο κεφάλαιο, με τον εύγλωττο τίτλο «Αθωνικό έπος», ο Κίμωνας μαζί με κάποιους ακόμη από την παρέα επισκέπτονται για μερικές μέρες το Άγιον Όρος, όπως έκαναν τότε πολλοί συνομήλικοί τους που ως εκείνη τη στιγμή δεν είχαν καμία σχέση με την εκκλησία και τη θρησκεία γενικότερα. Είναι η περίοδος κατά την οποία το ιδεολόγημα της νεοορθοδοξίας συγκινεί αρκετούς Έλληνες αριστερούς και αναρχικούς που ψάχνουν να βρουν από κάπου να πιαστούν βιώνοντας όλο και πιο έντονα τη διάψευση ελπίδων και προσδοκιών. Στην αθωνική πολιτεία ο Κίμωνας θα συμμετάσχει σε συζητήσεις με μορφωμένους καλόγερους και ασκητές γύρω από δογματικά, φιλοσοφικά, πολιτικά και υπαρξιακά ζητήματα, φεύγοντας όμως με ακόμη περισσότερα ερωτήματα.<br><br>Τόσο σε αυτά τα δύο κεφάλαια, όσο και σε άλλα σημεία όπου γίνονται κοινωνικοπολιτικές και ιδεολογικές αναφορές, ο Ζέρβας αφήνει κατά βάση τους ήρωές του να μιλήσουν και δεν εμφανίζεται να κάνει κήρυγμα ή να προκρίνει κάποια εξ αποκαλύψεως αλήθεια την οποία συμμερίζεται ο ίδιος. Αν υπάρχουν κάποια συμπεράσματα στα οποία φαίνεται να καταλήγει καθώς το μυθιστόρημα εξελίσσεται, αυτά είναι αρκετά γενικά και αυτονόητα και προκύπτουν περισσότερο από την εξέλιξη των ηρώων του: η αριστερά έτσι όπως λειτουργούσε και έβλεπε τον κόσμο δεν μπορούσε να απαντήσει στα προβλήματα που ενέσκηπταν σε παγκόσμιο επίπεδο (βλ. οικολογία), η συλλογικότητα μετατρεπόταν με τα χρόνια σε απομονωμένες ατομικότητες, τα νεανικά ιδανικά σε καταναλωτικό πάθος, και το κυνήγι του αμόλευτου έρωτα σε γάμους συμφέροντος.<br><br>Αυτή η προϊούσα αλλοτρίωση που έρχεται μετά τη φοιτητική ζωή ίσως φωτίζει με τον τρόπο της και τον τίτλο του βιβλίου: το νησί της Καλυψώς μπορεί να είναι μεν για τον Κίμωνα ο προνομιακός χώρος και χρόνος του έρωτά του για την ομώνυμη ερωμένη του, μια ουτοπία για χάρη της οποίας ξεχνούσε -προσωρινά- όσα τον απασχολούσαν, αλλά ταυτόχρονα μπορεί να είναι και τα ανέμελα φοιτητικά χρόνια που μεσολαβούν ανάμεσα στην αρχή του ταξιδιού της ζωής και στη συνέχιση των περιπετειών μας μέχρι να φτάσουμε στην Ιθάκη μας. Μόνο που για τη γενιά αυτή μοιάζει να μην υπάρχει Ιθάκη, να μην υπάρχει προορισμός και να έχει χαθεί από πολύ νωρίς ο σκοπός. Τα μέλη της παρέας είναι πια λίγο ή πολύ μόνα, στο δικό του νησί το καθένα, όπως η Καλυψώ στο δικό της.<br><br>Πέρα από τις αναμνήσεις όμως, αυτό που αναδύεται και διασώζεται είναι ότι ακόμη και στη μοναξιά τους αρκετοί από τους χαρακτήρες του βιβλίου διατηρούν την ευαισθησία τους, την ανθρωπιά τους και την αγάπη τους ο ένας για τον άλλον, ακόμη κι αν κάποιες φορές συντρίβονται κάτω από το βάρος τους.<br>Το «νησί της Καλυψώς» είναι τελικά ένα όμορφο βιβλίο, γραμμένο με μεράκι και αγάπη για μια εποχή και ένα ιστορικό πλαίσιο με τα οποία δεν έχει ασχοληθεί ακόμη σε μεγάλο βαθμό η ελληνική λογοτεχνία.<br><br>(Για να τιμήσω τον τρόπο με τον οποίο γνωρίζομαι με τον Πάνο, έχω ανεβάσει την κριτική μου και στο μπλογκ μου: https://gazakas.wordpress.com/2023/04/22/%cf%84%ce%bf-%ce%bd%ce%b7%cf%83%ce%af-%cf%84%ce%b7%cf%82-%ce%ba%ce%b1%ce%bb%cf%85%cf%88%cf%8e%cf%82-%cf%80%ce%ac%ce%bd%ce%bf%cf%82-%ce%b6%ce%ad%cf%81%ce%b2%ce%b1%cf%82/)