Οι βιογραφίες, και δη οι μυθιστορηματικές, είναι από τα λογοτεχνικά είδη που δεν με έλκουν καθόλου· είναι πολύ δύσκολο ένα κείμενο που έχει ως επίκεντρό του ένα πρόσωπο να ξεφύγει από την αγιογραφία, τον διδακτισμό ή -πιο σπάνια- τον λίβελο, κι αυτά υπάρχουν ήδη γύρω μας σε πολύ μεγάλες δόσεις.

Ακόμη λιγότερο με αφορά η μυθιστορηματική βιογραφία με θέμα τη ζωή κάποιου συγγραφέα: μου αρκούν τα βιβλία του που τα διαβάζω για την αναγνωστική απόλαυση που μπορούν να μου προσφέρουν και όχι ως υλικό για να τον ψυχαναλύσω εκ των υστέρων (ο Φλωμπέρ σε ένα γράμμα του σημείωνε ότι ο συγγραφέας δεν θα πρέπει να εκφράζει πουθενά στο βιβλίο του τα συναισθήματα ή τις απόψεις του).

Με τον Φλωμπέρ τον ίδιο πάλι έχω μάλλον μικρή εξοικείωση· αν ήθελα, ακολουθώντας τον Μπαρνς, να γράψω, μια βδομάδα πριν, τη δική μου εκδοχή της βιογραφίας του Φλωμπέρ, θα έγραφα κάτι τέτοιο:

Γκυστάβ Φλωμπέρ: Γάλλος μυθιστοριογράφος του 19ου αιώνα, από τους θεμελιωτές του ρεαλισμού, διάσημος για το έργο του «Μαντάμ Μποβαρί» (ΠΡΕΠΕΙ να το διαβάσω κάποια στιγμή). Στηλίτευε την αστική υποκρισία και τα ήθη της εποχής του. Έγραψε επίσης το «Σαλαμπώ» (κάτι με την Καρχηδόνα), την «Αισθηματική Αγωγή» (μη με ρωτάτε, δεν έχω ιδέα), το «Λεξικό των Κοινών Τόπων» (το μόνο του βιβλίο που έχω διαβάσει, αριστούργημα της ειρωνικής χρήσης του λόγου). Θυμάμαι ένα πορτρέτο του στο οποίο είναι ντυμένος περίεργα. Τον αναφέρουν (ή νομίζω ότι τον αναφέρουν) διάφοροι αγαπημένοι μου συγγραφείς (Έκο, Κούντερα κοκ.). Κανονικά θα έπρεπε να τον γράφω «Φλομπέρ», αλλά δεν μου πάει το χέρι, ίσως επειδή αυτή η γραφή μου θυμίζει αερόβολο.

Γιατί λοιπόν να ξεκινήσω ένα βιβλίο που συχνά παρουσιάζεται ως μια -εναλλακτική έστω- βιογραφία ενός διάσημου συγγραφέα με το έργο του οποίου δεν έχω ιδιαίτερη επαφή; Εντάξει, έχει καλές κριτικές και ικανοποιητική βαθμολογία στο goodreads.com, αλλά μάλλον δεν αρκούν αυτά. Νομίζω ότι αυτό που με έπεισε να διαβάσω το βιβλίο, πέρα από το γεγονός ότι με είχε ενθουσιάσει η γραφή του Μπαρνς στα Τρία Επίπεδα της Ζωής, ήταν ο τίτλος του· ένιωθα ότι μου υποσχόταν ότι εδώ δεν θα διαβάσω ακριβώς για τον Φλωμπέρ, αλλά για κάτι παραδίπλα, με αφορμή τον Γάλλο μυθιστοριογράφο.

Δεν διαψεύστηκα· ο Μπαρνς γράφει ένα ιδιαίτερο βιβλίο, που όχι απλώς απέχει πολύ από μια κλασική μυθιστορηματική βιογραφία, αλλά είναι ταυτόχρονα προσωπική αναζήτηση, λογοτεχνική κριτική, στοχασμός πάνω στην τέχνη, στο ίδιο το είδος της βιογραφίας, στην αλήθεια, την ηθική, τον έρωτα και άλλα πολλά. Μεταμοντέρνο, τόσο στη μορφή όσο και στην ουσία του, γεμάτο χιούμορ, αλλά και αυτοσαρκασμό, είναι ένα βιβλίο που δεν παίρνει πολύ στα σοβαρά τον εαυτό του, όπως περίπου έκανε και ο Φλωμπέρ (ή μάλλον, ο Φλωμπέρ έτσι όπως μας τον παρουσιάζει).

Ο αφηγητής και κεντρικό (πέρα από τον Φλωμπέρ) πρόσωπο του βιβλίου είναι ένας χήρος συνταξιούχος Άγγλος γιατρός που έχει ως προσωπικό πάθος τον Γάλλο συγγραφέα και συγκεντρώνει υλικό γύρω από εκείνον για να γράψει κάποια στιγμή ένα βιβλίο. Στον Παπαγάλο του Φλωμπέρ τον ακολουθούμε σε αυτές του τις προσπάθειες, είτε στη ζωή είτε στο χαρτί, και ταυτόχρονα τον βλέπουμε να αφηγείται έμμεσα άλλες δύο ιστορίες, τη δική του και της συζύγου του. Μάλιστα η αφηγηματική φωνή μοιάζει να μιμείται σε πολλές περιπτώσεις, είτε έμμεσα είτε ρητά, το ύφος, αλλά και τις συγγραφικές τεχνικές του ίδιου του Φλωμπέρ, φωτίζοντας έτσι με έναν διαφορετικό τρόπο τον τίτλο του βιβλίου, που μπορεί και να σημαίνει ότι εδώ μιλά κάποιος που μιμείται τον Φλωμπέρ.

Έτσι, στο πρώτο κεφάλαιο μιλά για αναζήτηση του αυθεντικού παπαγάλου που δανείστηκε ο Φλωμπέρ για τις ανάγκες της συγγραφής της Απλής Καρδιάς, μια αναζήτηση που θα διατρέχει όλο το βιβλίο σαν μια παραβολή για το ζήτημα της αλήθειας όταν έχουμε να κάνουμε με το παρελθόν· στο δεύτερο ο αφηγητής μας δίνει (χωρίς άλλη εξήγηση) τρεις εκδοχές ενός χρονολογίου της ζωής του συγγραφέα, μία που στέκεται στις επιτυχίες του, μία στις ατυχίες και στις σκιές της ζωής του, και μία με ρήσεις του σε χρονολογική σειρά· στο τρίτο έχουμε μια παιγνιώδη ιστορία γύρω από την ανακάλυψη κάποιας χαμένης ερωτικής του αλληλογραφίας· στο τέταρτο μια καταγραφή, εν είδει ανεκδοτολογικής μονογραφίας, της σχέσης του Φλωμπέρ με τα ζώα, μέσα από τα γραπτά του, αλλά και περιστατικά της ζωής του και πάει λέγοντας.

Υπάρχουν ακόμη κεφάλαια για τις συμπτώσεις γύρω από τον Φλωμπέρ, για τον ρεαλισμό και την εσωτερική συνέπεια των λογοτεχνικών έργων, για τη σχέση του συγγραφέα με την Αγγλία ή με τον σιδηρόδρομο, για τις ιδέες του που ποτέ δεν εξελίχθηκαν σε βιβλία. Καθώς το βιβλίο προχωρά προς το τέλος του, η γραφή γίνεται όλο και πιο τολμηρή, όλο και πιο φιλόδοξη, όλο και πιο πειραματική: σε ένα κεφάλαιο ο αφηγητής απαντά σε καθεμιά από τις βασικότερες κατηγορίες που έχει προσάψει η κριτική κατά καιρούς στον Φλωμπέρ, στο επόμενο γράφει σε πρώτο πρόσωπο την άποψη της περιστασιακής ερωμένης του Φλωμπέρ, Λουίζ Κολέ, για τη μεταξύ τους σχέση, έπειτα γράφει ένα κεφάλαιο που αποτελεί το δικό του συμπλήρωμα του «Λεξικού των Κοινών Τόπων», αυτή τη φορά όμως με λήμματα που αφορούν άμεσα τη ζωή και το έργο του Φλωμπέρ.

Λίγο πριν τελειώσει το βιβλίο, ήρθα αντιμέτωπος με μια σχεδόν ανατριχιαστική σύμπτωση: ο αφηγητής μιλά -επιτέλους- ευθέως για τη σύζυγό του που έχει πεθάνει πρόσφατα και το πώς βιώνει ο ίδιος αυτή την απώλεια. Όσοι και όσες έχουν διαβάσει τα Τρία επίπεδα της ζωής θα θυμούνται ότι το θέμα τους είναι ακριβώς η προσπάθεια του ίδιου του Μπαρνς να διαχειριστεί περίπου τριάντα χρόνια μετά την απώλεια της δικής του συζύγου· διαβάζοντας τις σχετικές σελίδες στον «Παπαγάλο» άκουγα τον αντίλαλο του μελλοντικού αυτού βιβλίου…

Η παιγνιώδης διάθεση που διαπνέει το βιβλίο είναι εμφανής και στο προτελευταίο κεφάλαιο που έχει τη μορφή ερωτήσεων σε εναλλακτικό πανεπιστημιακό μάθημα με θέμα τον Φλωμπέρ και στο τελευταίο που κλείνει και πάλι με τον παπαγάλο και το ζήτημα της αλήθειας.

Πρόκειται τελικά για ένα πανέξυπνο, ευρηματικό και πνευματώδες μυθιστόρημα για τον Φλωμπέρ, τη συγγραφή και τη λογοτεχνία, που προσεγγίζει αυτά τα θέματα με τον τρόπο που έχει νόημα να το κάνει ένα μυθιστόρημα: φωτίζοντάς τα από πλευρές που άλλο είδος γραπτού λόγου δεν θα μπορούσε. Ελπίζω μόνο η πιο πρόσφατη έκδοση του Μεταίχμιου να έχει πιο προσεγμένη μετάφραση και επιμέλεια από αυτή του Aquarius που διέθετα.

Ανεβασμένη και στο μπλογκ μου

O papagalos tou Phlōmper

Readers suggest

About the authorJulian Barnes